Paraliza sna

Autor: Ivan Knežević (efremhas@gmail.com)

Primljeno: 8.7.2015. godine; primljena korekcija nakon recenzija: 4.8.2015. godine; prihvaćeno: 15.8.2015. godine; objavljeno: 15.8.2015. godine.

Arhivu blogova i izjavu o autorskim pravima možete pročitati ovdje.

paraliza-sna_1

Prvi put sam doživio paralizu sna u ranim dvadesetim. Nije bila noć, naprotiv – desilo se usred (lijepog i sunčanog) dana. Zaspao sam tokom popodneva. U jednom trenutku, shvatio sam da sam budan, iako su moje oči i dalje bile zatvorene, i bio sam potpuno paralizovan. Mislim da nikada u životu, ni prije ni poslije, nisam bio toliko prestravljen. Osjetio sam toplinu sunca na licu, čuo sam ukućane kako razgovaraju u drugoj prostoriji, sve je bilo naizgled  normalno, osim moje potpune bespomoćnosti i nemogućnosti da se pomjerim. Čuo sam nešto nalik pucketanju ispod kreveta, zatim korake koji su se približavali, a onda se neko ili nešto spustilo na krevet i svom silinom palo na moje grudi. Kroz sobu je odjeknuo osmjeh. Pokušao sam da vrištim, svom snagom sam se borio da se pomjerim, ali nisam mogao pomjeriti ni prst. Tih desetak sekundi se činilo kao vječnost, agonija koja nije prestajala…. Na kraju, ta epizoda je prošla i probudio sam se sasvim normalno. U sobi nije bilo nikoga, napolju je i dalje bio dan, a moje srce je ludački lupalo. Mislio sam, kao strastveni ljubitelj horor književnosti i filma, da sam konačno (doslovno) ostvario dječački san – ovo je bilo moje prvo “paranormalno” iskustvo! U narednih nekoliko godina imao sam još nekoliko sličnih epizoda, i nijednu ne mogu opisati kao prijatno iskustvo…

Prethodni opis predstavlja moje iskustvo sa paralizom sna, a internet je prepun sličnih priča [1]. Opise poremećaja sna koje danas opisujemo kao paraliza sna su prisutni u djelu američkog pisca Hermana Melvila – Mobi Dik [2]. Takođe, neke priče Gi de Mopasana daju opise sličnih stanja, naročito u njegovoj noveli La Horla [3].

Rudimentarno poznavanje poremećaja spavanja (prije svega nesanice) je postojalo još u antička vremena, dok su specifični poremećaji, poput narkolepsije, postali predmet istraživanja tek krajem XIX vijeka. Razvojem sofisticiranije tehnologije u poslednjih pedeset godina počela su i ozbiljnija istraživanja sna. San (u čijem sklopu je i REM faza – koju karakteriše brzo pokretanje očnih jabučica i ne-REM faza – kod koje oči miruju) čini dva od tri fundamentalna stanja kroz koja čovjek i svaki drugi sisar (tipično) svakodnevno prolaze.

Iako je većina poremećaja sna vjerovatno prisutna kod čovjeka oduvijek, moderno društvo je gotovo sigurno “proizvelo” nekolicinu novih. Naučna istraživanja u posljednjih nekoliko decenija su nam pružila više informacija na poljima fiziologije i patofiziologije sna, nego u cjelokupnoj dotadašnoj istoriji proučavanja ovog fiziološkog stanja. Tako, jedno istraživanje [4] pokazuje da osmočasovni ciklusi spavanja nisu oduvijek bili tipični za ljude, kako se do tada vjerovalo. Naime, sve do početka devetnaestog vijeka, većina ljudi je praktikovala polifazni san (spavalo se dva puta u toku noći, sa redovnim budnim periodima do jutra) i tek sa pojavom industrije i pojavom gradske rasvjete naš cirkadijalni ritam se promijenio. Postoje pretpostavke da je upravo ova promjena možda uslovila neke od poremećaja sna specifične za modernog čovjeka.

Brojna istraživanja [5], konzistentno pokazuju da deficit sna negativno utiče na performanse tokom dana. Problemi sa snom ne moraju biti dugotrajni da bi izazvali smetnje. Prvi kapacitet na udaru zbog lošeg sna je naša sposobnost rješavanja problema i zadataka. Zatim, slabi naša sposobnost da održavamo budnost i sve teže obavljamo aktivnosti koje zahtijevaju pojačanu koncentraciju.

paraliza-sna_2

Procjenje se da stotine miliona ljudi širom svijeta ima neki oblik poremećaja sna i gotovo dvadeset odsto svih povreda prilikom saobraćajnih nezgoda se može dovesti u vezu sa pospanošću vozača, nezavisno od konzumiranja alkohola [6].

Poremećaji spavanja se mogu definisati kao medicinski poremećaji i neki od njih mogu izazvati smetnje unutar normalnog fizičkog, mentalnog, socijalnog i emocionalnog funkcionisanja. Šira podjela poremećaja sna može biti na: disomnije, parasomnije i poremećaje cirkadijalnog ritma. Neki od uobičajenih poremećaja podrazumijevaju apneu (respiratorne smetnje tokom sna), narkolepsiju ili hipersomniju (ekscesivno spavanje), katapleksiju (gubitak kontrole nad mišićima u budnom stanju) itd. Neki drugi poremećaji mogu biti somnabulizam (mjesečarenje), noćni strahovi (Pavor nocturnis) i enureze (mokrenje u krevet) [7].

Snovi svakako mogu biti upečatljivi i uticati na nas. Ipak, većina nas u stanju je da jasno prepozna granicu između sna i budnog stanja, dok osoba koja je suočena sa fenomenom pod nazivom paraliza sna, to često nije u stanju.

Paralizu sna karakteriše nemogućnost kontrole nad sopstvenim tijelom (tj. nemogućnost upravljanja tijelom, ekstremitetima) u toku zaspivanja ili buđenja. Osim pokreta očiju i normalnog disanja, niti jedan drugi mišić (koji je inače pod našom kontrolom) u tom stanju nije moguće pomjeriti. Takođe, gotovo svaki doživljaj paralize sna je neprijatno iskustvo i efekti tog iskustva ostavljaju posljedice na osobu koje traju i nakon izlaska iz ovog stanja.

Paraliza sna se sreće kod 8% ljudi unutar opšte populacije, i najčešća je pojava kod studenta (28.3%) i ljudi sa psihičkim smetnjama (31%), a jedno istraživanje govori da je ovaj poremećaj spavanja nešto češći kod bijelaca, u poređenju sa pripadnicima ostalih rasa [8].

Pored stresa izazvanim naglom atonijom mišića, većinu epizoda paralize sna prate i hipnagoge (javljaju se prilikom zaspivanja) i hipnopompičke (javljaju se tokom buđenja) halucinacije. Ove halucinacije se gotovo uvijek sastoje od prijetećih entiteta i neobičnih taktilnih senzacija koje negativno utiču na proces buđenja. Stoga, tokom paralize sna imamo osjećaj budnosti praćen atonijom mišića i bizarnim slikama koje su tipične za REM spavanje. Ovo naizgled inkompatibilno stanje može djelovati ekstremno dezorijentišuće i po osobe bez prethodnih psihičkih smetnji [9]. Simptomi paralize sna su gotovo univerzalni i zabilježeni su u raznim istorijskim epohama i u brojim kulturama [10]:

  • paralizovanost
  • osjećaj pritiska na abdomenu, grudima ili vratu
  • slušne senzacije (glasovi, zujanje ili pucketanje)
  • osjećaj lebdenja
  • teško disanje
  • lupanje srca
  • jak osjećaj straha, praćen snažnim emocijama kada paraliza prestane
  • osjećaj napuštanja sopstvenog tijela
  • senzacija koja podsjeća na proticanje električne struje kroz tijelo
  • priviđenja raznih insekata (često paukova)
  • osjećaj “prisustva” u sobi
  • priviđenje neke figure, često u vidu sjenke itd.

I zaista, analizirajući podatke iz raznih kultura u kojima srećemo ovaj fenomen, zaključujemo da ljudi koji iskuse paralizu sna, govore o sličnim iskustvima. Prisjećajući se doživljaja, često naglašavaju da su bili budni dok im se to događalo, što dodatno pojačava strah, jer osoba je u prividno budnom stanju, dok im je percepcija očito izmijenjena. Nezavisno od toga da li je neko u trenutku paralize sna imao otvorene ili zatvorene oči, svoju okolinu percipiraju realistično i naknadno su u stanju da do najsitnijih detalja opišu svoje okruženje. Sljedeća stvar karakteristična za ovo stanje je osjećaj potpune paralize, koja je praćena preplavljujućim osjećajem straha. Strah je često izazvan i osjećanjem “prisustva” nekog zloćudnog entiteta koji se približava ili samo posmatra iz mraka [11].

Sam termin “noćna mora” (eng. nightmare), koja se u literaturi opisuje kao neugodan san u kojem osoba doživljava stravične događaje uz osjećaj straha, a ponekad i tjeskobe, žalosti ili očaja, može se direktno povezati sa paralizom sna. Etimologija engleske riječi “nightmare” pokazuje tu povezanost. Naime, riječ “mare” ima isti korijen kao i njemačka riječ “mahr” i stara skandinavska riječ “mara”, koja predstavlja natprirodno biće (često demona), za koje se vjerovalo da dolazi ljudima tokom noći, liježe im na grudi, tako im otežavajući disanje [12]. Pored nabrojanih specifičnosti paralize sna, postoje još neke senzacije koje nisu rijetkost. Prije svega, radi se o auditivnim (zvučnim), olfaktornim (mirisnim) i fizičkim (taktilnim) senzacijama. Zvuk otvaranja ili zatvaranja vrata, škripanje kreveta, životinjsko režanje, topot koraka, grebanje, samo su neki od halucinatornih iskustva koje opisuju ljudi širom svijeta. Struktura noćnih mora (naročito paralize sna) je začuđujuće slična u svim društvima, koja često ne dijele iste poglede na svijet, po pitanju tradicije, vjeroispovjesti, te kulutre generalno. Upravo ove sličnosti govore u prilog da postoji nešto univerzalno, određeni elementi paralize sna koji su prisutni svugdje, bez obzira na kontekst i kulturološku pozadinu.

Primjeri lokalnih termina širom svijeta koji opisuju fenomen paralize sna [13]

Aceh (Indonesia)

digeunuton

Arktičke regije Aljaske, Kanade i Grendlanda

uqumangirinq

Bocvana

sebeteldi

Kambodža

khmaoch sangkat

Kina

bei guak chaak

Češka

muera

Egipat

al-Jathoom

Estonija

luupainaja

Finska

painajainen

Francuska

cauchemar

Njemačka

Alpdruck

Mađarska

boszorkany-nyomas

Island

matrod

Irska

tromlu

Italija

pesuarole

Japan

kanashibari

Koreja

ka-wa.nulita

Laos

dab tsog

Meksiko

pesadilla

Maroko

boratat

Holandija

nachtmerrie

Norveška

mareitt

Poljska

zmora

Portugal

pesadelo

Rusija

kikimora

 

Upravo ovakve jedinstvene karakteristike paralize sna ostavljaju dosta prostora naturalističkim i pseudo-naučnim objašnjenjima ovog fenomena (pokušaji da se ovo stanje inkorporira u određena parapsihološka tumačenja prirodnih fenomena). Paranormalna tumačenja paralize sna posebno su bila popularna u periodu od 16. do 19. vijeka, naročito kao “dokazi” u brojnim suđenjima ženama optuženim za vještičarenje [14]. Takva tumačenja su i dokumentovana, naročito na zapadu, gdje se paraliza sna stavlja u kontekst otmica vanzemaljaca, prisustva tzv. “sivih ljudi” i sl.

Novija saznanja iz neuropsihologije i neuropsihijatrije govore nam da su brojne tvrdnje o navodnim “otmicama vanzemaljaca” zapravo samo opisi epizoda paralize sna; tj. utvrđeno je da se 60% intenzivnih “iskustava” sa NLO-ima može direktno povezati sa snom [15].

U biološkom smislu, paraliza sna je relativno dobro objašnjen fenomen. Međutim, unutar tih bioloških objašnjenjenja moramo uzeti u obzir i određene psihološke, bihejvioralne i kulturološke faktore. Jer upravo ti faktori su zaslužni za način na koji se pojedine epizode paralize sna objašnjavaju subjektivno, tj. kako ih je neka osoba doživjela i interpretirala.

paraliza-sna_3

Paraliza sna je uobičajena pojava u sklopu određenih poremećaja sna. Na primjer, epizode paralize sna, zajedno sa katapleksijom (prekomjernim dnevnim spavanjem) i hipnagogim halucinacijama čine stanje pod nazivom “narkoleptička trijada”. Takođe, paraliza sna može biti i prateća pojava kod akutnih intoksikacija raznim supstancama (alkohol, narkotici i sl.), kod hipokalemije (nizak nivo kalijuma), a može se javiti i prilikom prestanka uzimanja određenih antidepresiva [16]. U situacijama kada se paraliza sna javlja nezavisno od određenih medicinskih/situacionih stanja, ovaj fenomen se najčešće označava kao “izolovana paraliza sna” [17].

Izolovana paraliza sna može biti dijagnostifikovana kao zaseban poremećaj sna, ali najčešće se označava terminom parasomnija. Ovaj termin izveden je iz grčkog prefiksa “para” (zajedno sa, usput) i latinske riječi “somnus” (san). Stoga, parasomnija se može šire objasniti kao neželjeno, uznemiravajuće iskustvo tokom, prije ili poslije spavanja [18].

Nekoliko riječi i o biološkim mehanizmima paralize sna. Tokom REM sna, centralni nervni sistem je izuzetno aktivan, paradoksalno, motorni skeletni sistem je u stanju mirovanja, gotovo pa paralizovan. Mehanizmi koji pokreću paralizu sna tokom REM faze su i dalje predmet debate u naučnim krugovima. Ipak, postoje brojna istraživanja koja su tokom prethodnih godina dala mnogo korisnih informacija, koje mogu biti od pomoći u razumijevanju ovog fenomena.

Skeletna paraliza mišića (atonija) je jedna od glavnih osobina normalnog REM sna i pretpostavlja se da je njegova osnovna funkcija prevencija naglih pokreta tokom spavanja, koji bi mogli ugroziti sigurnost [19]. Smetnje unutar mehanizma REM spavanja su u vezi sa uobičajenim poremećajima sna, poput narkolepsije, katalepsije i RBD-a (eng. REM behavior disorder).

Rana istraživanja sugerisala su da je aktivnost neurotransmitera – glicina odgovorna za paralizu mišića, ali kasnija proučavanja sna pokazala su da paraliza nastaje čak i kada se blokira rad njegovih receptora. Neke nove studije pokazale su da je za paralizu sna, pored glicina, odgovoran i metabotropski receptor – GABA; oni aktiviraju ćelijsku hiperpolarizaciju, čime izazivaju ovo stanje tokom REM sna. Ovim nalazom potvrđena je nešto starija pretpostavka da je motorna paraliza izazvana hiperpolarizacijom motoneurona [20].

Istraživanja monozigotnih i heterozigotnih blizanaca na polju bihejvioralne genetike pokazala su da je paraliza sna donekle i nasljedna pojava (ovaj fenomen je prisutan kod kod 53% parova ispitanika), ali da bitnu ulogu ima sam kvalitet odrastanja, tj. izloženost negativnim događajima u ranom djetinjstvu, kao i sam kvalitet sna tokom života [21].

Dalje, poremećaji sna, konkretno paraliza sna, učestalija je kod osoba koje su preživjele neki vdi seksualnog zlostavljanja tokom djetinjstva, često kao reakcija na post-traumatski stresni poremećaj [22], gdje istraživači paralizu sna objašnjavaju ponovnim preživljavanjem traumatičnih događaja, naročito kroz prisustvo zastrašujućih halucinacija.

Hipnagoge i hipnopompičke halucinacije su učestala pojava tokom paralize sna, i obično se radi o prijetećim figurama koje subjekt vidi, čuje ili osjeća. Ti “posjetioci” se uglavnom opisuju kao sjenke koje podsjećaju na ljudsku figuru i možemo ih sresti u gotovo svim kulturama koje opisuju paralizu sna. Jedno istraživanje [23] je pokazalo da su te halucinacije možda izazvane funkcionalnim smetnjama unutar parietalnog korteksa. Autori ovog istraživanja pretpostavljaju da je percipirani “uljez”, koji se najčešće javlja u obliku ljudske figure, rezultat projekcije koja nam je genetski “programirana” (homunculus), u desnoj parietalnoj regiji, istim mehanizmima koji “diktiraju” našu sklonost (estetsku i seksualnu) ka ljudskoj morfologiji. Sličan psihološki fenomen je i pareidolija [24] [25] , koja predstavlja vizuelnu halucinaciju i podrazumijeva našu sklonost da prepoznajemo ljudski lik u strukturama ili slikama (oblici koji podsjećaju na ljudsko lice ili tijelo na raznim površinama, televizijskom šumu i sl.).

Svakako da postoji još dosta otvorenih pitanja u vezi sa mehanizmima sna. Ipak, danas o tome mnogo više znamo nego prethodnih decenija [26]. Međutim, ta saznanja ne čini nužno paralizu sna išta manje zbunjujućom ili zastrašujućom – ako ste ovaj fenomen lično doživjeli, možete to iskustvo bez ustručavanja podijeliti u komentarima ispod!

Reference

[1] http://thoughtcatalog.com/christine-stockton/2014/01/15-people-on-their-experience-with-the-sleep-paralysis-demon/

[2] http://www.journalsleep.org/ViewAbstract.aspx?pid=24274

[3] http://arts.uwaterloo.ca/~acheyne/Transformation.pdf

[4] http://slumberwise.com/science/your-ancestors-didnt-sleep-like-you/

[5] https://goo.gl/cWU75z

[6] http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK19960/

[7] https://en.wikipedia.org/wiki/Sleep_paralysis

[8] http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21571556

[9] https://goo.gl/umy5wP

[10] Hurd, R. (2011). Sleep paralysis: A Guide to Hypnagogic Visions and Visitors of the Night. Los Altos, CA: Hyena Press.

[11] https://goo.gl/JlYBx4

[12] https://en.wikipedia.org/wiki/Nightmare#Etymology

[13] https://goo.gl/TSSWMr

[14] http://uhra.herts.ac.uk:8080/xmlui/bitstream/handle/2299/2342/103471.pdf?sequence=1

[15] http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13546800244000058?journalCode=pcnp20

[16] http://patient.info/health/narcolepsy-and-cataplexy

[17] http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000801.htm

[18] https://en.wikipedia.org/wiki/Parasomnia

[19] http://www.jneurosci.org/content/32/29/9785.full.pdf

[20] http://www.jneurosci.org/content/31/19/7111.full.pdf

[21] http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jsr.12282/abstract

[22] http://nobaproject.com/modules/dissociative-disorders

[23] http://goo.gl/7VkYHB

[24] https://en.wikipedia.org/wiki/Pareidolia

[25] https://www.youtube.com/watch?v=7LWrgH0nORE

[26] https://www.youtube.com/watch?v=pwNMvUXTgDY


Bilješka o autoru

Ivan Knežević (email: efremhas@gmail.com) je dipl. psiholog iz Brčkog, rođen 1985. godine. Osnovne studije završio je na Univerzitetu u Banjoj Luci, a trenutno je apsolvent II ciklusa studija na PIM Univerzitetu u Banjoj Luci. Edukant je sistemske porodične psihoterapije. Radio je kao školski psiholog i nastavnik psihologije, a pokrenuo je i trenutno vodi prvo psihološko savjetovalište u Brčkom namijenjeno mladim ljudima. Bavi se istraživačkim radom, a primarno se interesuje za teme u vezi sa psihologijom i filozofijom obrazovanja i vaspitanja, psihologijom umjetnosti, kao i psihoterapijom i savjetovanjem.